د ایران او د امریکا د متحده ایالاتو ترمنځ اوږدمهاله نښته او پوځي کړکېچ د منځني ختیځ په تعادل او نړیوال امنیت تر ټولو اغېزمن فاکتور ګڼل کېږي. دا کشمکش یوازې د دوو هېوادونو ترمنځ سیاسي مخالفت نه دی، بلکې د انرژۍ امنیت، نړیوال سوداګریز ټرانزیټ او د سیمې د هویت معادلې هم په نښه کوي.
۱. د کړکېچ تاریخي پس منظر
د واشنګټن او تهران ترمنځ خپلمنځي ترنګلتیا تر ۱۹۷۹ کال وروسته د ایران اسلامي انقلاب او په تهران کې د امریکا سفارت د یرغمل کولو له پېښې پرانیستل شوه. په تېرو څو لسیزو کې دغه اړیکې د لاندې مهمو مسایلو له امله نورې هم سختې شوې:
د اټومي پروګرام لانجه: د ایران د اټومي پروګرام پراختیا او د لوېدیځ له خوا پر تهران کلک اقتصادي بندیزونه.
د جېسيپياواې (JCPOA) اټومي هوکړې درېدل: په ۲۰۱۸ کال کې له اټومي هوکړې د امریکا وتلو او د شاتګ ګامونو د شخړې بله پاڼه پرانیسته.
سیمهایزه نیابتي جګړه: په غزه، لبنان، یمن او عراق کې د ایران او امریکا د متحدینو ترمنځ غیرمستقیم پوځي تصادمونه.
۲. وروستۍ پوځي نښتې او د مستقیمې جګړې اډانه
په روان پړاو کې، د بې بېلابېلو هوایي او توغندیزو بریدونو، د پوځي اډو د په نښه کولو او د استخباراتي نښتو له امله، دغه ناامني له غیرمستقیم حالت څخه مستقیمی جګړې او پراخ تصادم ته واوښته.
د بالستیک توغندیو او ډرون بریدونه: دواړو لورو د مهمو نظامی موخو، سپوږمکيزو مرکزونو او سمندري کرښو پروړاندې متقابل بریدونه ترسره کړل.
دیپلوماتیک خنډونه: د پرلهپسې خبرو اترو سره سره، د دواړو خواوو ترمنځ د اساسي شرایطو بېپاسخه پاتې کېدلو پایداره سولې ته لاره پېچلې کړې ده.
۳. د هرمز تنګی: د نړیوال اقتصاد ازموینه
د جګړې تر ټولو ننګونکی ابعاد د هرمز تنګی امنیت دی، چې د نړۍ د تیلو یو لویه برخه ټرانزیټ ترې تېرېږي:
د ټرانزیټ خنډونه: په دې سمندري لاره کې د جګړهییز وضعیت له امله د تجاري کښتیو تګ راتګ اغېزمن شوی او د ډېرو هېوادونو پر اقتصاد فشار زیات شوی دی.
د تیلو د بیو زیاتوالی: د خامو تیلو په بیو کې ناڅاپي بدلونونو د نړۍ د ډېرو مصرفوونکو هېوادونو اقتصادي ثبات له ګواښ سره مخ کړی دی.
۴. سمیهایز منځګړیتوب او د سولې هڅې
د يوې پراخې ویجاړونکې نړیوالې جګړې د مخنیوي لپاره بېلابېلو سیمهایزو او نړیوالو فعالانو (لکه پاکستان، عمان او نورو سیمه ییزو هېوادونو) د مستقیمو او غیرمستقیمو ډیپلوماتیکو لارو له لارې د اوربند او خبرو اترو اډانه جوړه کړه.
لوریتر ټولو مهمې غوښتنېمتحده ایالاتد اټومي وسلو له لټون څخه ممانعت، د هرمز تنګي استراتیژیک خلاصول او د سیمهییزو ډلو ملاتړ بندول.ایراند هر اړخیزو اقتصادي بندیزونو لېرې کول، د ایران د ارضۍ تمامیت احترام او د نظامي ګواښونو پای ته رسول.
۵. پایله او افق
د ایران او امریکا ترمنځ جګړه یوازې دوو هېوادونو پورې محدوده نه ده، بلکې د نړیوال مارکېټ او منځني ختیځ پر خوندیتوب مستقیم اغېز لري. که څه هم موقتي اوربندونه یا ډیپلوماتیک تفاهملیکونه کولی شي له لنډمهاله ترینګلتیاوو ځان وباسي، خو پایداره ثبات یوازې هله ممکنه دی چې جامع دیپلوماتیک حل او له پوځي ځواک ښودلو پر ځای نړیوال بې طرفه ضمانتونه رامنځته شي.
تبصرے